Qız adı – Azərbaycan maarifçiliyinin mənəvi simvolu

Azərbaycan tarixində elə anlayışlar var ki, onlar təkcə söz deyil, milli yaddaşın və mənəvi dəyərlərin daşıyıcısıdır. "Vətən", "ana", "müəllim" kimi anlayışlar sırasında "qız" sözü də xüsusi məna daşıyır. Bu söz ailənin ümidini, cəmiyyətin mənəvi saflığını, gələcəyin anasını və ilk tərbiyəçisini ifadə edir. Azərbaycan xalqı əsrlər boyu qız övladına yalnız ailənin bir üzvü kimi deyil, milli-mənəvi dəyərlərin qoruyucusu kimi yanaşıb. Məhz buna görə də qızların təhsili məsələsi ölkəmizdə sadəcə pedaqoji problem olmayıb, həmişə milli inkişafın mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilib.

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan maarifçilik tarixinin ən parlaq mərhələlərindən biridir. Həmin dövrdə xalqımızın görkəmli ziyalıları yaxşı anlayırdılar ki, savadlı cəmiyyət savadlı qadından başlayır. Ailə tərbiyəsinin təməli, gələcək nəslin dünyagörüşü və milli düşüncənin formalaşması ilk növbədə ananın bilik və mədəniyyətindən asılıdır. Bu baxımdan qadın təhsili məsələsi yalnız bir sosial qrupun deyil, bütövlükdə millətin gələcəyinin məsələsi idi.

Azərbaycan maarifçilik tarixində Hacı Zeynalabdin Tağıyevin adı məhz bu böyük missiya ilə bağlı əbədi yaşayır. Onun təşəbbüsü ilə 1901-ci ildə Bakıda müsəlman Şərqində ilk dünyəvi qız məktəbinin yaradılması təkcə yeni bir təhsil müəssisəsinin açılması deyildi. Bu hadisə cəmiyyətin düşüncə tərzində dönüş yaratdı, qadının elmə və maarifə aparan yolunu genişləndirdi. Həmin məktəbdən başlayan ənənə sonralar Qızlar Seminariyası, müəllim hazırlığı sistemi və qadınların ali təhsil imkanlarının genişlənməsi ilə davam etdi.

Tarix göstərir ki, böyük maarifçilik hərəkatları təsadüfən yaranmır. Onlar uzaqgörən insanların düşüncəsi, fədakar müəllimlərin əməyi və cəmiyyətin elmə inamı üzərində qurulur. Buna görə də qadın təhsilinə xidmət edən hər bir təşəbbüs, hər bir təhsil ocağı yalnız öz dövrünün deyil, bütövlükdə Azərbaycan maarifçilik tarixinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu gün "Qızlar Universiteti" ifadəsini eşidərkən ilk növbədə hansısa bina və ya hüquqi status deyil, məhz həmin böyük maarifçilik yolunu xatırlayırıq. Bu ad Azərbaycan qadınının təhsil yolu ilə cəmiyyətin inkişafına verdiyi töhfələri və maarifçilik ənənəsini xatırladır. Adların da yaddaşı olur. Elə adlar var ki, onlar təkcə bir qurumu deyil, bütöv bir ideyanı təmsil edir. "Qızlar" adı da Azərbaycan təhsil tarixində məhz belə mənəvi yük daşıyan anlayışlardan biridir.

Maarifçilik ənənəsi – yalnız keçmişin xatirəsi deyil

Azərbaycanın təhsil tarixi ayrı-ayrı məktəblərin və ya təhsil müəssisələrinin tarixi deyil. O, xalqın düşüncə tərzinin, elmə münasibətinin və gələcəyə baxışının tarixidir. Hər dövrün yaratdığı təhsil ocaqları öz zamanının ehtiyaclarından doğsa da, onları birləşdirən ümumi məqsəd dəyişməyib – savadlı, düşünən və məsuliyyətli insan yetişdirmək.

Bu baxımdan qadın təhsilinin inkişaf yolu xüsusi diqqətə layiqdir. XX əsr ərzində Azərbaycan qadınları müəllim, həkim, alim, mühəndis, mədəniyyət və dövlət xadimi kimi cəmiyyət həyatının bütün sahələrində fəal iştirak etməyə başladılar. Bu nailiyyətlər təsadüfən əldə edilmədi. Onların arxasında nəsillər boyu formalaşmış maarifçilik ənənəsi, pedaqoji məktəblər və müəllim əməyinə göstərilən ehtiram dayanır.

Məhz buna görə də qadın təhsilinə xidmət edən hər bir ali məktəb yalnız tədris prosesi ilə qiymətləndirilə bilməz. Belə təhsil ocaqları eyni zamanda sosial məsuliyyət daşıyır, cəmiyyətin intellektual və mənəvi inkişafına təsir göstərir. Onların fəaliyyəti auditoriyaların hüdudlarını aşaraq ailələrə, məktəblərə və bütövlükdə ölkənin insan kapitalına təsir edir.

Bakı Qızlar Universitetinə də məhz bu prizmadan baxmaq daha məqsədəuyğundur. Onun Qızlar Seminariyasının hüquqi davamçısı olması haqqında danışmaq elmi baxımdan düzgün olmazdı. Bununla belə, hər iki təhsil ocağını yaxınlaşdıran mühüm bir cəhət vardır: onların fəaliyyətində qadın təhsilinə, müəllim hazırlığına və maarifçilik dəyərlərinin yaşadılmasına xüsusi diqqət yetirilməsi. Tarixi varislik ilə mənəvi varislik eyni anlayış deyil. Ancaq bəzən məhz mənəvi varislik cəmiyyətin yaddaşında daha uzunömürlü olur.

Bu gün həmin universitet haqqında fikir formalaşdırarkən məsələyə yalnız inzibati və ya hüquqi çərçivədən yanaşmaq kifayət etməz. Uzun illər ərzində formalaşmış akademik mühit, burada fəaliyyət göstərmiş müəllimlərin əməyi, müxtəlif sahələrdə çalışan məzunların fəaliyyəti də ümumi mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. Təhsil müəssisəsinin həqiqi dəyəri yalnız statistik göstəricilərlə deyil, onun cəmiyyətə qazandırdığı insanların fəaliyyəti ilə ölçülür.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, universitetlərin nüfuzu təkcə onların maddi imkanları ilə deyil, formalaşdırdıqları akademik mühit, elmi ənənələr və yetişdirdikləri məzunlarla müəyyən olunur. Onların tarixi binaları, maddi imkanları və ya inzibati strukturları zaman-zaman dəyişib. Dəyişməyən isə formalaşdırdıqları akademik ənənə, elmi mühit və cəmiyyətin onlara göstərdiyi etimaddır. Universitet anlayışının mahiyyəti də məhz burada özünü göstərir.

Dövlətçilik baxışı və təhsildə tarazlıq prinsipi

Hüquqi dövlətdə bütün sahələr kimi ali təhsil də qanunun tələbləri əsasında fəaliyyət göstərməlidir. Təhsil müəssisələrinin akkreditasiyası, keyfiyyət standartlarının qiymətləndirilməsi və institusional inkişafı dövlət siyasətinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu baxımdan ali məktəblərin fəaliyyətinə yüksək tələblərin irəli sürülməsi tamamilə təbiidir. Çünki keyfiyyətli təhsil güclü dövlətin ən mühüm dayaqlarından biridir.

Lakin təhsil sahəsinin bir özünəməxsus cəhəti vardır. Burada qəbul edilən hər bir qərarın təsiri yalnız inzibati nəticələrlə məhdudlaşmır. Hər bir qərar müəllimlərin peşə fəaliyyətinə, tələbələrin təhsil yoluna, məzunların mənəvi bağlılığına və cəmiyyətin intellektual potensialına toxunur. Buna görə də ali təhsillə bağlı məsələlərə yanaşarkən hüquqi əsaslarla yanaşı, sosial məsuliyyət amili də nəzərə alınmalıdır.

Müasir dünyada uğurlu islahatların mahiyyəti mövcud potensialı inkar etmək deyil, onu inkişafın yeni mərhələsinə yüksəltməkdən ibarətdir. Bu yanaşma təhsildə xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki elmi mühit, pedaqoji ənənə və akademik etimad qısa müddətdə formalaşmır. Onlar uzun illərin zəhməti, ardıcıl fəaliyyət və nəsillərarası elmi əlaqələr nəticəsində yaranır.

Məhz buna görə də ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyətinə qiymət verilərkən obyektivlik prinsipi hərtərəfli tətbiq olunmalıdır. Mövcud çatışmazlıqlar diqqətlə araşdırılmalı, onların aradan qaldırılması üçün səmərəli mexanizmlər müəyyən edilməlidir. Eyni zamanda həmin müəssisələrin cəmiyyətə verdiyi fayda, hazırladığı mütəxəssislər, elmi-pedaqoji fəaliyyəti və milli təhsil sistemində tutduğu yer də ümumi qiymətləndirmənin tərkib hissəsi olmalıdır. Hərtərəfli yanaşma yalnız daha düzgün qərarların qəbuluna deyil, cəmiyyətin bu qərarlara inamının möhkəmlənməsinə də xidmət edir.

Azərbaycanın təhsil siyasətinin əsas hədəflərindən biri müasir bilik və bacarıqlara malik, rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılmasıdır. Bu məqsədə çatmaq üçün keyfiyyət tələbləri ilə yanaşı, milli təhsil ənənələrinin qorunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ənənə yeniliyin əksi deyil; əksinə, sağlam ənənə müasir inkişaf üçün möhkəm təməl yaradır. Tarixini qoruyan təhsil sistemi gələcəyini də daha inamla qurur.

Bakı Qızlar Universiteti ətrafında aparılan müzakirələr də məhz bu geniş kontekstdə dəyərləndirilməlidir. Söhbət hər hansı konkret qərarın müzakirəsindən deyil, Azərbaycan təhsil sistemində formalaşmış maarifçilik ənənələrinin, qadın təhsilinə xidmət edən elmi-pedaqoji mühitin və insan kapitalının dəyərinin obyektiv qiymətləndirilməsindən gedir. Hüququn aliliyi ilə maarifçilik irsinin qorunması bir-birini tamamlayan prinsiplər kimi qəbul edilməlidir. Əksinə, onlar eyni məqsədə – daha güclü, daha keyfiyyətli və daha məsuliyyətli milli təhsil sisteminin inkişafına xidmət edir.
Tarixin qarşısında məsuliyyət

Tarix hər xalqın yaddaşıdır. Təhsil isə həmin yaddaşın davamlılığını təmin edən başlıca vasitədir. Buna görə də təhsil haqqında qəbul edilən hər bir qərar yalnız bugünün reallıqları ilə deyil, sabahın ehtiyacları baxımından da dəyərləndirilməlidir. Çünki ali məktəblər təkcə diplom verən müəssisələr deyil, milli intellektual həyatın formalaşdığı ictimai institutlardır.

Azərbaycanın maarifçilik tarixində qadın təhsili xüsusi yer tutur. Bu yol böyük fədakarlıqlar hesabına açılıb, maarifpərvər ziyalıların uzaqgörənliyi ilə inkişaf edib və dövlət müstəqilliyi dövründə yeni məzmun qazanıb. Bu gün həmin ənənənin yaşaması yalnız bir təhsil müəssisəsinin deyil, bütövlükdə milli təhsil sisteminin mənəvi gücünün göstəricisidir.

Məhz buna görə də "Qızlar" adı cəmiyyətimizdə sadəcə bir ifadə kimi qəbul edilə bilməz. Bu ad Azərbaycan maarifçiliyinin tarixini, qadının elmə aparan yolunu, müəllim peşəsinin nüfuzunu və ailədən başlayan tərbiyə məktəbini xatırladır. Belə anlayışlar hüquqi sənədlərlə yaranmır; onlar uzun illər ərzində xalqın kollektiv yaddaşında formalaşır və milli-mənəvi irsin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.

Bu gün qarşıda duran əsas vəzifə keçmişi nostalji ilə xatırlamaq deyil, onun yaratdığı sağlam dəyərləri müasir inkişafın tərkib hissəsinə çevirməkdir. Təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, akademik məsuliyyətin gücləndirilməsi və beynəlxalq standartların tətbiqi strateji hədəf olaraq qalmalıdır. Eyni zamanda, illər boyu formalaşmış elmi-pedaqoji ənənələrin, müəllim əməyinin və cəmiyyətə xidmət etmiş təhsil ocaqlarının obyektiv qiymətləndirilməsi də həmin inkişaf prosesinin mühüm şərtidir.

Dövlətçilik düşüncəsi məhz belə tarazlıq üzərində dayanır. Güclü dövlət yalnız yeni institutlar yaratmaqla deyil, faydalı ənənələri qoruyaraq onları zamanın tələblərinə uyğun inkişaf etdirməklə də fərqlənir. Təhsil sahəsində qəbul olunan qərarların uğuru da məhz bu baxışdan asılıdır. Çünki burada söhbət yalnız bu gündən yox, sabah məktəbə gedəcək uşağın alacağı təhsildən, gələcəyin müəllimindən və Azərbaycanın intellektual inkişaf perspektivindən gedir.

Azərbaycan maarifçiliyinin keçdiyi yol göstərir ki, təhsil müəssisələrinin həqiqi dəyəri yalnız onların mövcudluğu ilə deyil, cəmiyyətə qazandırdığı insanlarla, formalaşdırdığı elmi-pedaqoji mühitlə və yaratdığı intellektual irslə ölçülür. Bu baxımdan uzun illər fəaliyyət göstərmiş ali məktəblərin qiymətləndirilməsi hər zaman hərtərəfli, obyektiv və dövlətçilik maraqları baxımından aparılmalıdır. Çünki təhsil sahəsində ədalətli yanaşma yalnız bir müəssisənin deyil, bütövlükdə milli təhsil sisteminə olan ictimai etimadın qorunmasına xidmət edir.

Bakı Qızlar Universitetinin də uzun illər ərzində formalaşdırdığı akademik mühit, hazırladığı minlərlə məzun, elmi-pedaqoji fəaliyyəti və Azərbaycan qadınının təhsil ənənələrinin yaşadılmasına verdiyi töhfə bu ümumi mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. Tarix hər bir təhsil ocağını məhz onun cəmiyyət üçün gördüyü işlərlə qiymətləndirir. İnanmaq istərdik ki, milli təhsilimizin inkişafına xidmət edən bütün bu dəyərlər gələcəkdə də obyektiv, ədalətli və dövlətçilik baxışı ilə dəyərləndiriləcəkdir.

Natiq Babayev
Coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi Coğrafiya İnstitutu PHŞ-nin sektor müdiri