Məktəblərdə narkotiklərlə bağlı maarifləndirmə niyə həyati əhəmiyyət daşıyır?

Son illər dünyada və regionumuzda narkotik maddələrin yayılma formaları ciddi şəkildə dəyişib. Ən təhlükəli məqam isə bu maddələrin artıq daha gənc yaş qruplarını məktəbliləri hədəf almasıdır. Müasir narkotiklər yalnız fiziki deyil, psixoloji və sosial asılılıq yaradan vasitələrə çevrilib və çox zaman “əyləncə”, “stressdən çıxış yolu”, “maraqlı təcrübə” adı altında təqdim olunur. Bu reallıq məktəblərdə narkotiklərlə bağlı sistemli, peşəkar və davamlı təlimlərin keçirilməsini zəruri edir.

*Niyə məhz məktəblilər?*

Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, narkotik maddələrlə ilk tanışlıq yaşı əsasən 12–16 yaş aralığına təsadüf edir. Bu yaş dövrü insan psixikasının formalaşdığı, riskli davranışlara meylin artdığı, təsir altına düşmənin daha asan olduğu mərhələdir. Məhz buna görə də profilaktika gecikdirildikdə nəticələr ağır olur: asılılıq, təhsildən yayınma, cinayətkarlıq, psixi pozuntular və ailə dramları.

*Məktəblərdə müəllimlərin zəifliyi haradan qaynaqlanır?*

Reallıq ondan ibarətdir ki, müəllimlərin əksəriyyəti narkotik mövzusunda yetərli bilik və metodik hazırlığa malik deyil. Bunun bir neçə əsas səbəbi var:

Pedaqoji təhsil proqramlarında narkotiklərin müasir formaları (sintetik maddələr, elektron siqaretlər, “designer drugs”) barədə yetərli məlumat yoxdur

Müəllimlər bu mövzuda danışarkən psixoloji yanaşma və düzgün dil seçimi bacarığını bilmirlər

Bir çox hallarda mövzu “qorxutma” və ya “qadağa” üzərində qurulur ki, bu da əks təsir yaradır

Müəllimlər şagirdlərlə açıq dialoq aparmaqda çətinlik çəkir, çünki mövzu “həssas” sayılır.

Nəticədə məktəblərdə narkotik mövzusu ya ümumiyyətlə toxunulmur, ya da formal şəkildə keçilir.

*Peşəkar təlimlər aktiv olsa nə dəyişər?*

Sosial Təşəbbüs MMC-nin həyata keçirdiyi maarifləndirici təlimlərin təcrübəsi göstərir ki, ekspertlər tərəfindən aparılan interaktiv təlimlər birbaşa təsir gücünə malikdir. Aktiv və düzgün təşkil olunmuş təlimlər nəticəsində:

Şagirdlər narkotik maddələrin real fəsadlarını anlayır, miflər dağıdılır

*“Bir dəfə yoxlamaq olar” düşüncəsi aradan qalxır*

Riskli davranışlara qarşı psixoloji müqavimət formalaşır

Şagirdlər problemlərini narkotiklə deyil, sağlam yollarla həll etməyi öyrənir

*Müəllimlər və valideynlər üçün də maarifləndirici baza yaranır*

Ən vacibi isə məktəb mühiti qoruyucu sosial məkana çevrilir.

*Xarici təcrübə nə deyir?*

İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi açıq şəkildə göstərir ki, erkən profilaktika effektiv nəticə verir.

*Finlandiya:* Məktəblərdə narkotik təlimləri psixoloq, polis və sosial işçilərin birgə iştirakı ilə keçirilir. Nəticə olaraq yeniyetmələr arasında narkotik istifadəsi göstəriciləri Avropada ən aşağı səviyyədədir.

*Almaniya: “Risk davranışlarının idarə olunması”* adlı proqram çərçivəsində şagirdlər real həyat ssenariləri üzərindən maarifləndirilir. Qorxutma deyil, izah və seçim modeli tətbiq olunur.

*ABŞ: Məktəblərdə “Life Skills Training”* proqramı çərçivəsində narkotiklərlə yanaşı stress, dost təsiri və özünə güvən mövzuları da öyrədilir. Bu proqram narkotik istifadəsini 40–50% azaldıb.

Bu nümunələr sübut edir ki, düzgün yanaşma real nəticə verir.

*Nəticə və çağırış*

Bu gün narkotiklərlə mübarizə yalnız hüquq-mühafizə orqanlarının işi deyil. Ən güclü silah maarifləndirmədir. Məktəblərdə peşəkar, mütəmadi və elmi əsaslı narkotik təlimləri keçirilməzsə, sabah daha ağır sosial problemlərlə üzləşə bilərik.

*Sosial Təşəbbüs MMC olaraq hesab edirik ki*:

Məktəblərdə narkotik təlimləri sistemli şəkildə keçirilməlidir

Müəllimlər bu sahədə əlavə təlimlərə cəlb olunmalıdır

Ekspert və vətəndaş cəmiyyəti institutları prosesə aktiv qoşulmalıdır

Unutmayaq ki, bir maarifləndirilmiş şagird bir xilas olunmuş gələcək deməkdir.

Emil Maqalov

Sosial Təşəbbüs MMC-nin sədri,

Antinarkotik sahə üzrə ekspert